گل محمدی در نیاسر کاشان یک فرهنگ است

 

این روزها عطر و گلاب در قمصر و نیاسر کاشان غوغا می‌کند  

ایرانیان از نخستین کسانی هستند که از دوران بسیار دور به ویژگی‌های دارویی و درمانی گل سرخ پی‌برده‌اند. بوی خوش آن آرامش دهنده دل‌ها ورنگ گلبرگ‌ های زیبایش همواره زینت‌بخش سفره‌های رنگارنگ ایرانیان بوده است. براین باور هستیم که گرچه عمر گل کوتاه است اما عطرش با نا می از پیامبر گرامیمان ماندگار می ماند تا جای که می توان گفت ، کشت گل محمدی و فرایند گلاب و عطر از این گیاه قدمت هزار ساله دارد.در ایران سطح زیر کشت گل محمدی حدود 5000 هکتار است و شهرستان  کاشان  یکی از قطب های مهم کشور در امر تولید گلاب و صنعت گردشگری می باشد که یکی دیگر از ویژگی های بارز این شهرستان  همسایگی با کویر و کوهستان است که با فاصله 30کیلومتر هر دو طبیعت گوناگون را درکنار یکدیگر دارد و سه شهر مهم گل و گلاب آن شهر سبز نیاسر ، قمصروبرزک باروستاهای تابع آن است. شهر نیاسر شهر ی است که آثار باستانی بسیار ارزشمندی را درخود جای داده است که علاوه بر آن با تنوع زیستی وپوشش گیاهی گوناگونی نیزهمراه است . تنوع زیستی عبارت از اشکال گوناگون زندگی ، شامل موجودات زنده و زیست بوم‌های این موجودات است که ارزش اقتصادی آنها قابل برآورد نیست و در سه سطح ژنتیکی، گونه‌ای و اکوسیستمی مطرح است. منطقه کاشان به علت وجود گونه‌های متعدد جانوری و گیاهی و زیستگاه‌های مختلف آنها از مناطق غنی و ارزشمند کشور محسوب می‌شود. تنوع میکروکلیماهای موجود در این منطقه و اتخاذ تدابیر هوشمندانه مردم این اقلیم‌های خرد در بهره‌برداری پایدار از تنوع زیستی موجود باعث می‌شود معادن و ذخایر معدنی این منطقه در مقایسه با تنوع زیستی و دانش بومی موجود در آن در دید کلان و در دراز مدت از حیث ارزشی در اولویت‌های بعدی قرار گیرند. دستاوردهای تجربی مردم منطقه در مورد گیاهان، بخشی از غنای فرهنگی کشور را تشکیل می‌دهد که حفاظت از آن به عنوان بعد چهارم تنوع زیستی از ارزش و اعتبار زیادی برخوردار است. همچنین گلستان‌‌‌های کاشان تأمین‌کننده نیازهای روحی، روانی و زیبایی بخش محیط زیست کویرنشینان و تفرجگاه مردم در ماه‌های گرم سال است. ارزش فرهنگی گــلاب با عمیــق‌تــرین اعتقادات دینی مردم یعنی مساجد عجین‌شده و تطهیر خانه خدا با گلاب از جنبه‌های شاخص اهمیت گل محمدی است. طبق اسناد بین‌المللی مبدأ تولید گلاب ایران و مبدأ تولید روغن‌های معطر و عصاره گلبرگ‌های تازه یونان ذکر شده است. در بوندهشن (دایره المعارف زرتشتی‌ها) از گل سرخ به تکریم یاد شده است. ابومنصور موفق در قرن دهم میلادی ضمن تعریف خواص دارویی گل رز خاطر نشان نموده است که بهترین گلها، گل سرخ ایرانی است. گل محمدی به علت رایحه فوق‌العاده و تنوع ارقام در بسیاری از مناطق دنیا کشت می‌گردد و در آثار تاریخی و ادبی ملل مختلف جایگاه ویژه‌ای دارد. علاوه بر موارد فوق‌الذکر که نشان‌دهنده توانایی گل‌محمدی در ارائه خدمات بوم‌شناختی است، دانش بومی استحصال عرقیات مختلف، کاربردهای دارویی آن و توجه به دیگر گیاهان دارویی در درمان از جنبه‌های ارزشمند و قابل توجه فرهنگی است. جنبه‌ اخیر در تأمین اهداف آموزشی، تحقیقاتی و گردشگری برای کلیه آحاد جامعه و گردشگران علاقه مند کارآمد است و زمینه مناسبی جهت سرمایه‌گذاری خواهد بود. نکته قابل توجه آنکه زمینه فرهنگی چنین توجهاتی در بین صاحبان صنایع تبدیلی گل محمدی و دیگر گیاهان دارویی در منطقه موجود است و توجه بیش از پیش مسئولان شتاب‌دهنده روند رشد آن است. در کنار این حرکت تلاش در جهت ثبت حقوق مالکیت معنوی این دانش بومی، در مجامع معتبر بین‌المللی ضمن مطرح نمودن غنای فرهنگی کشور، منبع تأمین درآمدهای مستمر خواهد شد.در ایران جهت تولید عطر و گلاب از گل محمدی اجزای مختلف گل شامل گلبرگ، کاسبرگ، نهنج، پرچم‌ها و بخشی از دمگل مورد استفاده قرار می‌گیرند. میزان اسانس موجود در اجزای گل متفاوت است. در گل محمدی، اسانس عمدتاً روی گلبرگ‌ها جمع می‌شوند و در تقطیر و تهیه گلاب و یا اسانس معمولاً از این قسمت‌ها استفاده می‌گردد.مطالعه کیفیت گلبرگ‌های گل محمدی نشان داده است که گلبرگ‌ها حاوی مواد روغنی اسانسی مهمی مثل سیترونلول، نرول و ژرانیول هستند که از ارزش بالای اقتصادی در عطر‌سازی برخوردار می‌باشند. مطالعه مقدماتی اجزای گل از لحاظ کمی نشان داد که میزان اسانس در نهنج 10 درصد و در گلبرگ 057/00 درصد بوده است بدین معنی که میزان اسانس گلبرگ حدود 6 برابر بیشتر از نهنج است. مطالعات کیفی اسانس در اجزای گل نیز نشان داده است که استفاده از گلبرگ به تنهایی کیفیتاسانس و ارزش اقتصادی آن را بالا می‌برد. بنابراین توصیه می‌شود در تهیه اسانس و گلاب، از گلبرگ گل و از سایر اجزای گل برای تولید اسانس و گلاب با کیفیت پایین استفاده گردد. مطالعات ریزمرفولوژی انجام شده نشان می‌دهد در گل‌محمدی کاشان کرک‌های حفاظتی و ترشحی متعددی بر روی نهنج، گلبرگ‌ها و دمگل وجود دارد که از گل به سمت ساقه از تراکم این کرک‌ها کاسته می‌شود. در انداز‌ه‌گیری به‌عمل آمده در گل‌های کاشان با میانگین وزن 5/2 گرم سهم وزنی گلبرگ‌ها و پرچم‌ها نسبت به کل گل 70-65 درصد است. لازم است کمیت و کیفیت اسانس حاصل از دیگر اجزای گل مورد بررسی قرار گیرد. همچنین ارزش اقتصادی افزایش کیفی اسانس در مقایسه با کاهش وزن ناشی از جداسازی نهنج و گلبرگ و همچنین هزینه کارگری لازم برای این جداسازی مورد مقایسه قرار گیرد. در نمونه‌ای از آزمایش‌های انجام‌شده مقادیر ترکیب‌های عمده گل در اکسیشن‌های مختلف به ترتیب شامل Citronellal (5/9 تا 3/8 درصد)، Geraniol (6/5 تا 37 درصد) و Phenyl ethyl alcohol (5/4 تا 2/30 درصد) بوده است.البته استاندارد بین‌المللی (ISO) مقادیر44-34درصد برای Citronellal، 12-18 درصد بـــرای Geraniol و 20 درصـــد بـــرای Phenyl ethyl alcohol را بــرای نمــونه‌هــای استاندارد اعلام داشته است. در ضمن این ترکیب‌ها در نمونه اسانس‌های صنعتی بسیار ناچیز و با توجه به روش‌های برداشت و اسانس‌گیری ترکیب‌های سنگین از میزان بالایی برخوردار هستند.از زمان چیدن گل، جمع‌آوری، حمل و نقل تا شروع عملیات تقطیر به علت بالا بودن دمای گل، در گلبرگ‌ها تخمیر اتفاق می‌افتد. چنانچه این زمان به حداقل برسد و یا دمای گل پایین نگهداشته شود، راندمان استحصال اسانس افزایش می‌یابد. در اثر تخمیر، برخی از مواد مهم مثل اسانس مثل سیترونلول و نرال افزایش می‌یابند و برخی مثل ژرانیون و نرول کاهش می‌یابد و به‌طور‌کلی اجزای اسانس در اثر تخمیر دچار تغییرات نامطلوب می‌گردد. به طور مثال دمای بالای C°25 در انبار نگهداری گل، باعث می‌شود تا نصف اسانس موجود در گلبرگها از بین برود. تحقیقات نشان داده است که اگر گل در یک دوره کوتاه زمانی کمتر از 24 ساعت و در لایه‌های نازک و در سایه خنک نگهداری شود، کمترین میزان اسانس از بین می‌رود و کیفیت آن نیز کمتر تغییر می‌کند. نتیجه یک تحقیق نشان داد که هر چه زمان نگهداری گل افزایش یابد، در هر دمایی که نگهداری شود، مقدار اسانس کاهش می‌یابد. همچنین نتیجه گرفته شده مقدار اسانس در دماهای پایین‌تر بیشتر حفظ می‌شود. با توجه به هزینه‌ها و ارزش اقتصادی اسانس، توصیه می‌شود گلها در دمای یخچال نگهداری شوند. نگهداری گل طی سه روز در دمای یخچال، باعث گردید تا 43 درصد اسانس بیشتر نسبت به گل نگهداری شده در دمای محیط به دست آید. فاصله زمانی چیدن گل تا زمان تقطیر بایستی حتی المقدور به حداقل برسد و چیدن گل در صبح زود انجام شود. در حال حاضر گلستان‌های گل محمدی به دلیل سازگاری مناسب با آب و هوای مناطق کوهستانی و مرتفع دومین محصول باغی شهرستان از لحاظ وسعت سطح زیر کشت می‌باشد. کارگاه‌های گلابگیری سنتی و صنعتی گل محمدی به ایجاد اشتغال مولد و تولید فرآورده‌های گل برای عرضه به بازارهای داخلی و ویژه صادرات به بازارهای جهانی هستند. از طرفی سالانه میلیون‌ها نفر از دوستداران گل سرخ داخل و خارج کشور از مراسم گلچینی و گلابگیری آن شهرستان بازدید می‌نمایند.

کارمایه :

کتابخانه پایگاه میراث فرهنگی شهر تاریخی نیاسر

/ 1 نظر / 22 بازدید
یاور

سلام خانم... خسته نباشید.. چقدر خوشحال و خرسندم که وبلاگ شما رو دارم می خونم... من زیاد اومدم نیاسر و کاشان... تنها علاقه من توی دنیا همون جاست و از خدا میخوام اونجا زندگی کنم و خاک بشم...کار م نویسندگی ست.. و در خوزستان انتشاراتی دارم. میخوام کاری تالیفی و تحقیقی در مورد نیاسر انجام بدم.. اگه می تونید به من کمک کنید.. سپاسگزارم.. نوشته هاتون نشان از بلاغت فکر و رشد و اطلاعات و قدرت قلم شما داره... منتظر پیام شما هستم...خدا نگهدارتون باشه